مقدمه:
صحیفه سجادیه یکی از کتابهای ادعیه امام سجاد (ع) می‎باشد که بسیار جامع و کامل است و از منبعی سرچشمه می‎گیرد که مصون از هرگونه اشتباه و خطاست و زبان آن در قالب نیایش بوده که فراخور درک هر خواننده قابل فهم و بهره‌گیری است. دربارة این صحیفه تحقیقاتی شده که اولاً بیشتر در قالب شرح و توضیح لغات و جملات بوده و در آنها تجزیه و تحلیل تربیتی کمتر صورت گرفته است، ثانیاً پژوهشهای صورت گرفته، نتوانسته خلأ و نیازهای مربیان و جوامع شیعی را در برخورداری از اندیشه‎های تربیتی امام سجاد(ع) بر طرف نماید. لذا در این نوشتار برآنیم، به طور اختصار، بسترها و خلأهای موجود را با ارائه مطالب جدید، مهیا و مرتفع نماییم.
مبانی تربیتی در صحیفه سجادیه:
مبانی : در واقع رفتارها و منش‎های درست و نادرست انسان‎ها مبانی است که در صحیفه سجادیه عنوان شده. آن مبانی عبارتند از: ۱-خود دوستی، ۲-خدا دوستی، ۳-کمال خواهی، ۴-میل به جاودانگی، ۵-خوف و رجا، ۶-غفلت، ۷-دنیا دوستی، ۸-اختیار.
خود دوستی : انسانها بیش از همه خود را دوست دارند که اگر این خود دوستی در مسیر صحیح هدایت شود، انسان را به کمال، سعادت و… می‎رساند ولی اگر در مسیر صحیح آن هدایت نشود، به سقوط اخلاقی منجر می‎شود و موجب حرص، غرور و خود پرستی می‎شود.
خداخواهی و خداجویی: انسانها فطرتاً خداجو هستند و هرچقدر از راه اصلی منحرف شده باشند، باز هم فطرت آنها خدا را می‎طلبد. امام سجاد (ع) در صحیفه سجادیه، در دعاهای بیستم، بیست و یکم، بیست و هشتم، پنجاهم و دعاهای بسیار دیگر، به این ویژگی فطری انسان می‌پردازد. هدف امام از طرح مفهوم خداخواهی توجه دادن انسانها به فطرت خداجویشان است. این گرایش، ازطریق توجه دادن انسان به خدا، در اصلاح رفتارهای وی تأثیرگذار است .
دنیادوستی : عشق ورزیدن به دنیا از ویژگی‎های انسان است که یکی از دلایل آن علاقه به جاودانگی می‎باشد. امام سجاد (ع) در صحیفه سجادیه راجع به دنیا دوستی دو نگرش را مطرح کرده‎اند؛ نگرش اول: مذمت دنیا دوستی و نگرش مستقل به دنیا؛ نگرش دوم: درخواست دنیا برای عبادت و بندگی خدا، یعنی مقدمه بودن دنیا برای آخرت.
ویژگی و نگرش دوم به عنوان یک مبنای تربیتی در صحیفه سجادیه عنوان شده است.
غفلت : انسان‎ها بعضی اوقات به یکسری چیزها بیشتر اهمیت می‎دهند و این باعث می‎شود از انـجام امـور دیگر باز بمانند. امام سجاد موارد غفلت را اینگونه بیان کرده‎اند:
۱-غفلت از خود
۲-غفلت از انجام وظایف و واجبات الهی
۳-غلفت از عالم پس از مرگ
۴-غلفت از وعید
۵-غلفت از نعمت‎ها
۶-غلفت از خدا که مهمترین است و این غلفت منشأ خود فراموشی و خدا فراموشی است.
اصول تربیتی در صحیفه سجادیه:
اصول در واقع تدابیر تربیتی را اعتبار می‎بخشد و هدایت می‌کند. اصول مبتنی بر مبانی است.
۱- اصل کنترل و هدایت: این اصل مبتنی بر مبانی خداجویی، خود دوستی و جادوان‌خواهی است. با توجه به خداجو بودن، انسان باید به سوی توحید هدایت شود و با خود دوستی، باید مطیع و محب خدا شود. امام سجاد (ع) در دعاهای خود، از جمله در دعای بیستم، موارد خود‌‌دوستی و کنترل آن را بیان می‎کند و بر اساس جاودان‌خواهی انسان دل به دنیا نمی‎بندد، چون اطمینان دارد که آخرت هم هست و دنیا مقدمه‌ای برای آخرت است.
۲- اصل تقوا: این اصل مبتنی بر مبنای خوف و بیم است. در حقیقت این خوف و ترس کنترل خواهد شد؛ یعنی ترس از خدا، تقوا و پرهیز از گناه، از مهمترین اصول تربیتی در صحیفه می‎باشد.
۳- اصل تذکر: این اصل مبتنی بر مبنای غفلت است. این اصل باید انسان را از خواب غفلت بیدار کند. امام سجاد (ع) در دعای هشتم (پناه بردن به خدا)، دعای دوازدهم (اقرار به گناه) و دعای سی و نهم (طلب عفو)، ضمن اشاره به این ویژگی غلفت در انسان، راه غفلت‌زادیی را ذکر می‎کند. امام سجاد (ع) نقش و آثار مهم ذکر را چنین بیان می‎فرمایند:
۱-یاد خدا مایة ‌شرافت انسان است .
۲-یاد خدا مانع از رذایلی است که شیطان در دل انسان می‎افکند .
۳-یاد خدا موجب سلامت قلب می‎شود.
۴-یاد خدا انسان را از غلفت‎زدگی باز‎می‎دارد.

.
۴-اصل زهد : این اصل مبتنی بر مبنای دنیادوستی است. انسان را از گوشه‎گیری بیش از حد منع می‎کند و گریز از دنیا و زهد در حد معقول را عرضه می‎کند که افراطی در آن نباشد.
بر اساس بیان امام (ع)، زاهد کسی است که این دو نشانه را دارا باشد:
۱-به دنبال آنچه از دنیا به او داده شود، شاد نگردد.
۲-در پی آنچه از دنیا، از وی باز داشته می‎شود، ناراحت نشود.
حب دنیا را از خود دورکردن و یاد خدا و آخرت بودن، از نشانه‎های زهد است.
روش‎های تربیتی در صحیفه سجادیه:
روش‎های تربیتی نسبت به اصول و مبانی کاربردی‎تر هستند و به سه نوع تقسیم می‌شوند: روشهای شناختی، گرایشی و رفتاری.
۱- روش‎های شناختی:
الف) روش اعطای بینش که خود بر سه قسم است: بینش در مورد دنیا، بینش در مورد حقیقت انسان، بینش در مورد مرگ و معاد.
افرادی هستند که فکر می‎کنند فقط زندگی در این دنیا است و بس، و بر این اساس به خطا و اشتباه می‎روند؛ اولاً دچار پوچ انگاری در دنیا می‎شوند، ثانیاً ناامیدی و یأس به آنها غلبه می‎کند. صحیفه سجادیه از یک زندگی جادوانه خبر می‎دهد و انسانهای با این دید را آگاهی می‌بخشد که “دنیا مقدمه‎ای است برای زندگی آخرت” ( برای رسیدن به مقام قرب الهی).
ب) روش یاد خدا
۲-روش گرایشی:
روش‌های گرایشی، روشهای تربیتی‌ای هستند که هدایت و کنترل گرایشهای انحرافی را برعهده دارند و عبارتند از : روش توبه، روش کم شمردن خوبی‎ها و زیان شمردن بدی‎ها و روش یاد آوری نعمت‎ها.روش توبه: امام سجاد در دعاهای بسیار این روش را مطرح کرده‎اند؛ دعای سی و یکم به توبه، و دعاهای دیگر نظیر دعای طلب مغفرت، دعای طلب عفو و دعای پناه بردن به خدا، به روش گرایش به توبه اشاره دارد.امام سجاد فرموده‎اند: توبه توفیقی است الهی که انسان گناهکار به آن دست می‎یابد و از طریق آن به مقام غفاریت حق تعالی پناه می برد و حالت استغفار واقعی را تحصیل می‎کند و دل خود را تطهیر می‎نماید. توبه به عنوان یک روش تربیتی، با دمیدن روح امید در کالبد مأیوس و خسته انسان، انگیزه اصلاح رفتارها را در فرد ایجاد و تقویت می‎کند.
۳-روش رفتاری:
از جمله روش نیکی در برابر بدی، روش مدارا با والدین و با همسایگان و روش تکریم و احترام. روش نیکی در برابر بدی: راه تربیت و اصلاح بدیها منحصر به تنبیه و کیفرنیست، بلکه به وسیله بخشش و احسان نیز می‎توان به اصلاح بدیها پرداخت و این احسان، بعنوان نوعی تنبیه محسوب می‎شود و طرف را به اظهار ندامت وادار می‎نماید. باید شرایط و زمان و مکان را در نظر داشت، تا آثار سویی برجای نگذارد.
اهداف تربیتی در صحیفه سجادیه:
هدف نهایی: از نظر امام سجاد، هدف نهایی، ارتباط داشتن با خدا و در تمام لحظات زندگی به یاد خدا بودن است. اهداف واسطه‎ای –که وسیله‌ای برای رسیدن به هدف نهایی هستند- را هم می‎توان در نظر گرفت که خود به سه دسته کلی تقسیم می‎شوند:
الف) اهداف تربیتی صحیفه در خصوص ارتباط انسان با خدا: منشأ آن معرفت، و ادامه و تحصیل آن عبادت، شکرگزاری و توکل می‎باشد.
معرفت خدا: تخلق به اخلاق الهی،کسب ایمان و تقوی، توکل به خدا و… همه در گرو شناخت هرچه کاملتر اوست. در اولین دعا، امام سجاد ضمن حمد و سپاس خداوند، به شناساندن خدا می‌پردازد. همچنین در فرازهای نخستین دعای عرفه، امام (ع) به خداشناسی می‎پردازد و می‎فرماید: «تویی آنکه در آفریدنت، شریکی یاریت نکرده و در کارت (آفریدن هرچیز) وزیر و معاونی تو را یاری ننموده، و مانندی برای تونبوده است». این معرفت الله، از الطاف خدا به مؤمنین است.
ب ) اهداف تربیتی صحیفه درخصوص ارتباط انسان با خود : اهداف گرایشی است؛ گرایش‎های مختص انسان (خداجویی و فضیلت‌خواهی) و گرایش‎های مشترک بین انسان و حیوان (خوردن، آشامیدن و غرایز جنسی).
پرورش حس خداجویی: برای تقویت خداجویی ابتدا باید به بر طرف کردن موانعی همچون گرایشهای پست، غرایز حیوانی و اشتغالات روزمره که انسان را از شناخت خدای متعال باز می‌دارد، بپردازیم. در مرحله بعد باید گرایش فوق هدایت و راهنمایی شود تا فقط به پرستش خدا بپردازیم.
ضعف و ناتوانی ذاتی انسان در اداره امورش، مهمترین عامل در راهیابی انسان به خالق خود است. در صورتی پرورش حس خداجویی میسر می‎شود که انسان دائماً نقصان و فقر وجودی خود، و غنا و بی‎نیازی خداوند را متذکر شود.
ج) اهداف تربیتی صحیفه در خصوص ارتباط انسان با دیگران: باید توجه داشته باشیم که ارتباط انسان با دیگران دارای چه جنبه‎ای است: اجتماعی، سیاسی یا اقتصادی.
نحوه ارتباط انسان با والدین دارای جنبه اجتماعی است. در دعای بیست و چهارم، امام سجاد دعا برای والدین را عنوان کرده و به مقام و شخصیت والای پدر و مادر، و وظایف فرزندان در قبال آنان، اشاره نموده است.
یکی دیگر از اهداف تربیتی در خصوص ارتباط با والدین، حق‌شناسی و سپاسگزاری است. در فرازهای دهم و یازدهم دعا نیز به زحمات و تلاشهایی که والدین متحمل شده‎اند اشاره می‌کند، سپس درحقشان طلب پاداش و غفران می‎کند.

——–

نویسنده:احترام قاهری
منبع:ماه نامه ورا

پاسخ دهید لغو پاسخ